„ჩუმი სირბილი“: სამეცნიერო ფანტასტიკის კლასიკა, რომელიც დღესაც აქტუალურია

1979 წელს CBS-მა სატელევიზიო გადაცემა „საშინელებათა შოუ“ გაუშვა ეთერში, რომელმაც ჩემი ცხოვრება სამუდამოდ შეცვალა. რიჩარდ შიკელის (ჟურნალ Time-ის კინოკრიტიკოსი) მიერ დაწერილი და გადაღებული, ენტონი პერკინსის წამყვანობით, ის ჟანრის შესანიშნავ შესავალს წარმოადგენდა, რომელიც მალე ჩემს გატაცებად იქცა. მიუხედავად იმისა, რომ ამ გადაცემას გარდამტეხ ნაწარმოებად მივიჩნევ (და მას ცნობისმოყვარე ახალგაზრდა კინომოყვარულებსაც ვურჩევდი), ასაკის მატებასთან ერთად მივხვდი, რომ შიკელი საშინელებათა ჟანრის განსაზღვრებას ზედმეტად თავისუფლად განმარტავდა. რატომ იყო, მაგალითად, ასე ვრცლად წარმოდგენილი ფრანსუა ტრიუფოს ადაპტაცია რეი ბრედბერის სამეცნიერო ფანტასტიკის კლასიკის, „ფარენჰაიტი 451“? და, რაც ყველაზე დამაბნეველია, როგორ მოხვდა საშინელებათა ჟანრში დუგლას ტრამბულის კოსმოსური ტრაგედია „ჩუმი სირბილი“? ორივე ფილმი დისტოპიურ მომავალში ვითარდება და, სამწუხაროდ, ტრიუფოს ნამუშევარი დღესაც შეიძლება საშინელებათა ჟანრად ჩაითვალოს, რადგან, როგორც ჩანს, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა სწორედ იმ ფაშისტურ დანიშნულების ადგილს მიაღწია, რის შესახებაც ბრედბერი გვაფრთხილებდა. „ჩუმი სირბილი“ კი წმინდა, მელანქოლიური სამეცნიერო ფანტასტიკაა. მაიკლ ჩიმინოს, დერიკ უოშბერნისა და სტივენ ბოჩკოს მიერ დაწერილი, ვიზუალური ეფექტების პიონერისა და ყოვლისმომცველი კინემატოგრაფიული გენიოსის, დუგლას ტრამბულის (რომლის გარეშეც სტენლი კუბრიკი „2001: კოსმოსურ ოდისეას“ ვერ განახორციელებდა) რეჟისორობით გადაღებული „ჩუმი სირბილი“ ვითარდება მასიურ კოსმოსურ ხომალდ „ველი ფორჯზე“, რომელიც სატურნის ორბიტაზე მოძრაობს და აღჭურვილია ექვსი გეოდომით, სადაც მრავალფეროვანი ფლორა და ფაუნაა განთავსებული. ხომალდის ოთხ ეკიპაჟის წევრს ევალება ამ მასიური სათბურების შენარჩუნება, სანამ დედამიწის მოსახლეობა პლანეტის განადგურებული გარემოს გამოსწორებას ცდილობს. „ჩუმი სირბილი“ პირველად „საშინელებათა შოუში“ მისი კლიპის ნახვის შემდეგ ვნახე და მან ერთდროულად აანთო ჩემი წარმოსახვა და გული გამიორგულა. უკვე ნანახი მქონდა ისეთი ფილმები, როგორიცაა „ლოგანის გაქცევა“ და „მაიმუნების პლანეტის“ ყველა ნაწილი, მაგრამ სწორედ ამ ფილმმა გადამაქცია სამეცნიერო ფანტასტიკის ფანატიკოსად. 1972 წელს გამოსულ „ჩუმ სირბილს“ თავდაპირველად კრიტიკოსების მხრიდან უკმაყოფილება მოჰყვა იმის გამო, რომ ის ზედმეტად მქადაგებლური, პრო-ეკოლოგიური ნამუშევარი იყო (თუმცა როჯერ ებერტმა მას ოთხი ვარსკვლავი მიანიჭა). მსოფლიო რეიჩელ კარსონის 1962 წლის წიგნის „მდუმარე გაზაფხული“ მეშვეობით დაბინძურების საფრთხეების შესახებ გაფრთხილებული იყო და მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანების უმეტესობა სამართლიანად შეშფოთებული იყო ინსექტიციდების მიერ ჩვენი პლანეტისთვის შექმნილი საფრთხეებით, მათ არ მოსწონდათ, როდესაც ფილმები ქადაგებად იქცეოდა. ტრამბულის ფილმი მაყურებლის სინდისისკენ მკაფიო მოწოდებას აკეთებს, მაგრამ მისი მთავარი გმირი, ბოტანიკოსი ფრიმან ლოველი (ბრიუს დერნი), სულაც არ არის სიმპათიური პერსონაჟი. ფილმი იწყება იმით, რომ ლოველი ფლორას უვლის და პატარა კურდღელს ხელით აჭმევს. ის ნაზ, თანამგრძნობ ადამიანად გამოიყურება. შემდეგ მისი სამი სხვა ეკიპაჟის წევრი (რონ რიფკინი, კლიფ პოტსი და ჯესი ვინტი) გეოდომში გო-კარტის მსგავსი მანქანებით შემოიჭრებიან, პატარა ბიჭებივით ყვირიან და ყვავილების ნაკვეთს გადაუვლიან. ლოველი, გასაგებია, ბრაზისგან ფეთქდება, მაგრამ უკვე აქაც იგრძნობა, რომ ის წონასწორობას კარგავს. ლოველს ბევრი საერთო არ აქვს თავის კოლეგებთან. ის ჰიპია, რომელიც გარემოსდაცვითი მისიით არის შეპყრობილი, ხოლო ისინი ძირითადად მუშათა კლასის წარმომადგენლები არიან, რომლებსაც მხოლოდ სახლში დაბრუნება სურთ. ეს შესაძლებლობა მაშინ ჩნდება, როდესაც მათ აცნობებენ, რომ მისია უქმდება; მათ ევალებათ გეოდომების გადაყრა და განადგურება (ატომური იარაღით) და „ველი ფორჯის“ დედამიწაზე დაბრუნება კომერციული მიზნებისთვის. ისინი აღფრთოვანებულები არიან, ლოველი კი განადგურებული. მას არ შეუძლია დაუშვას მცენარეული და ცხოველური სიცოცხლის ამ უკანასკნელი ნაშთების განადგურება და საჭიროების შემთხვევაში მზადაა სხვა ეკიპაჟის წევრებიც კი მოკლას გეოდომების გადასარჩენად. ეს შესაძლოა მძიმე სანახაობად ჟღერდეს ექვსი წლის ბავშვისთვის, მაგრამ „ველი ფორჯი“ ფუტურისტული დიზაინის საოცრებაა. თავიდანვე არის შესანიშნავი კადრი, სადაც ლოველი თავისი ოთახის ფანჯრიდან სივრცის უკიდეგანობას აკვირდება. შემდეგ ტრამბული ჭრის და უკან იხევს ფანჯრიდან, რაც ხომალდის მასიურ ზომას ავლენს (მასზე American Airlines Space Freighter-ის ლოგოა გამოსახული). შემდეგ ის გადადის ხომალდის მასიურ სიგრძეზე, რომელსაც სამი დროიდი ემსახურება. ხომალდის დიზაინის სრულყოფილება და ტექსტურა გასაოცარია. ის ბევრად უფრო რეალური და ხელშესახები იყო, ვიდრე „ვარსკვლავური ომების“ ნებისმიერი ელემენტი. მან აღმაფრთოვანა. ოჰ, დროიდები. ისინი სცენის მოუხერხებელი ქურდები არიან (რომლებსაც ორმაგი ამპუტაციის მქონე შემსრულებლები განასახიერებენ) და ეხმარებიან ლოველს გეოდომების განადგურებისგან გადარჩენის მცდელობებში. როდესაც ლოველის ფსიქიკური მდგომარეობა უარესდება, ის მათ ჰიუს, დიუს და ლუის უწოდებს და მეგობრებად ექცევა. ბავშვობაში დროიდებზე ბევრად მეტად ვზრუნავდი, ვიდრე ნებისმიერ ადამიანურ პერსონაჟზე, და ძალიან ვნერვიულობდი მათ კეთილდღეობაზე. ისინი პროტო-R2-D2-ები არიან. გამოსვლიდან 54 წლის შემდეგ, „ჩუმი სირბილი“ მრავალჯერ მაქვს ნანახი და მიუხედავად იმისა, რომ არ ვიტყვი, რომ ლოველი შემიყვარდა, მის აღშფოთებას თანავუგრძნობ. შეერთებულმა შტატებმა გადაწყვიტა უარი თქვას გრძელვადიან გადარჩენაზე მოკლევადიანი კორპორატიული მოგების სანაცვლოდ. ეს საზარელი სცენარი რეალურ დროში ვითარდება ახლა, როდესაც მტაცებელი მილიარდერები აგრესიულად მისდევენ ხელოვნური ინტელექტის განვითარებას, რაც მასიური, გარემოსთვის დამღუპველი მონაცემთა ცენტრების მშენებლობას მოითხოვს. უკვე სწრაფად გაუარესებად ეკოლოგიურ მდგომარეობაში ვიმყოფებოდით და ახლა AI-ის განვითარება კიდევ უფრო აჩქარებს ამ პროცესს.