დევიდ ლინჩი: სიურეალიზმის ოსტატი და კინოს მუდმივი აუტსაიდერი

კინოს ისტორიაში დევიდ ლინჩის მსგავსი რეჟისორი აღარასოდეს იქნება, მისი მრავალი ფილმი და სატელევიზიო შოუ კი კინოსამყაროში არაფერს ჰგავს. სცენაზე თავისი საკულტო ინდი ჰიტით, „საშლელი თავი“ (Eraserhead) გამოჩენის შემდეგ, ლინჩი სწრაფად ჩაითრია ჰოლივუდის სისტემამ. თუმცა, მისმა არაორდინალურმა სტილმა ის ყოველთვის აუტსაიდერად აქცია, მაშინაც კი, როდესაც მეინსტრიმულ ფილმებს იღებდა. სიურეალისტური და სიზმრისეული გამოსახულებების გამოყენებით ცნობილი, ლინჩის სტილი იმდენად უნიკალური იყო, რომ მან საკუთარი ზედსართავი სახელი წარმოშვა. როდესაც რაღაცას „ლინჩურს“ უწოდებენ, ეს ნიშნავს, რომ მასში გამოყენებულია სიზმრისეული ვიზუალი და ხშირად კონტრასტშია ერთი შეხედვით ჩვეულებრივი მოვლენები კოშმარულ საშინელებებთან. ლინჩის ერთ-ერთი საყვარელი ხერხი იყო ამერიკული ცხოვრების იდეალიზმის დანაწევრება. მიუხედავად იმისა, რომ ის ძირითადად დიდ ეკრანზე მუშაობდა, ლინჩმა რამდენიმე ნაბიჯი ტელევიზიისკენაც გადადგა. მიუხედავად იმისა, თუ რომელ მედიუმს იყენებდა, არტისტი დარწმუნებული იყო, რომ სრულად უნიკალურს შექმნიდა. მხატვრობაში ან მუსიკაშიც კი, ლინჩმა ისეთი ნამუშევრები შექმნა, რომელთა გამეორება შეუძლებელი იყო. მისი ყველა ნამუშევარი შეუდარებელია, მაგრამ ზოგიერთი გამორჩეულია სხვებისგან. მიუხედავად იმისა, რომ დევიდ ლინჩი ბრწყინვალე სიურეალისტი იყო, ფილმმა „უბრალო ამბავი“ (The Straight Story) დაამტკიცა, რომ მას შეეძლო უფრო კონვენციური ამბის მოყოლაც. როდესაც შეიტყო, რომ მისი გაუცხოებული ძმა ავად არის, პენსიონერი გადაწყვეტს გაზონის სათიბით აიოვადან ვისკონსინში წავიდეს, რათა ბოლოს ერთხელ მოინახულოს იგი. მარტივი და მიმზიდველი „უბრალო ამბავი“ სრულად ამართლებს თავის სახელს. ლინჩის სხვა ფილმებისთვის დამახასიათებელი მრავალი სიზმრისეული თავისებურება აქ თითქმის არ არის, მაგრამ რეჟისორი მაინც ახერხებს, რომ ის უნიკალურად მისი იყოს. ელვინის მოგზაურობა არაორდინალური ოდისეაა და ის სიხარულს პოულობს ჩვეულებრივ, ყოველდღიურ ნივთებში, რომლებსაც გზად ხვდება. „უბრალო ამბავი“ დევიდ ლინჩის ჩვეულებრივი ფილმის ანტითეზისია და ამ თვალსაზრისით, მისი ყველაზე უცნაური ნამუშევარია. ეროტიკული თრილერები პოპულარული იყო 1990-იანი წლების დასაწყისში, დევიდ ლინჩმა კი თავისი კვალი ამ ჟანრში ფილმით „ველური გული“ (Wild at Heart) დატოვა. ფილმი ახალგაზრდა წყვილზე, ლულასა და სეილორზე მოგვითხრობს, რომლებიც ლულას დედის მიერ სეილორის მოსაკლავად დაქირავებული მამაკაცებისგან გაქცევას ცდილობენ. ამ პოლარიზებულ ფილმში ლორა დერნი, ნიკოლას ქეიჯი და უილიამ დეფო ვარსკვლავურ შესრულებას გვთავაზობენ. ტიპური თრილერის ნარატივის შერწყმისას, ფილმი სიურეალისტურ გამოსახულებებს აკავშირებს, რაც „ველურ გულს“ ჟანრის კონვენციების ფსევდო-პაროდიად აქცევს. საბოლოო ჯამში, ეს არის „ოზის ჯადოქრის“ (The Wizard of Oz) ერთგვარი ხარკი, ფილმისა, რომელმაც აშკარად შთააგონა დევიდ ლინჩის მთელი შემოქმედება. ის უცნაური და ველურია, და მთელ ტროპს „უბედური შეყვარებულების“ შესახებ თავდაყირა აყენებს. სერიალის „ტვინ პიკსის“ (Twin Peaks) გახსნილი დასასრულის შემდეგ შექმნილმა ფილმმა „ტვინ პიკსი: იარეთ ჩემთან ერთად, ცეცხლო“ (Twin Peaks: Fire Walk with Me) ბევრ შეკითხვას პასუხი არ გასცა და ძირითადად საკუთარი დამაბნეველი გამოცანები შექმნა. ფილმი ლორა პალმერის სიცოცხლის ბოლო რამდენიმე დღეს მოგვითხრობს, მის სასტიკ მკვლელობამდე, რომელმაც „ტვინ პიკსის“ ფრენჩაიზის მოვლენები დაიწყო. მარკ ფროსტის შუამავალი გავლენის გარეშე, ფილმი წმინდა ლინჩისეული ნამუშევარია. ლორას დაღმასვლა ტრაგიკულია და „იარეთ ჩემთან ერთად, ცეცხლო“ სერიალის მსუბუქ ტონს უგულებელყოფს. ლინჩის მრავალი ნამუშევრის მსგავსად, მასში წარმოდგენილია აშკარა ძალადობა, რომელიც განზრახ უპირისპირდება ტვინ პიკსის, როგორც ქალაქის, იდილიურ ფასადს. ბევრი გულშემატკივარი ლინჩს მხოლოდ სატელევიზიო სერიალებიდან იცნობდა, ამიტომ წინარეისტორიის ფილმის ნახვისას საკმაოდ შოკირებულები დარჩნენ. დევიდ ლინჩის ბოლო სრულმეტრაჟიანი ფილმი, „ინლენდ ემფაირი“ (Inland Empire), იყო მისი ყველაზე ღრმა ჩაძირვა სიურეალიზმსა და ცნობიერების შემცვლელ გამოსახულებებში. მსახიობი იღებს როლს ფილმში, მაგრამ მალევე აღმოაჩენს, რომ მისი საკუთარი ცხოვრება გადაიკვეთა ეკრანზე მიმდინარე ძალადობრივ მოვლენებთან. ლორა დერნი კიდევ ერთხელ უერთდება ლინჩს და თავისი კარიერის ყველაზე გამაოგნებელ შესრულებას გვთავაზობს. ლინჩის უფრო სიურეალისტური ნამუშევრები განსაკუთრებულ გემოვნებას საჭიროებს, მაგრამ „ინლენდ ემფაირი“ მის მიერ ოდესმე შექმნილი ყველაზე „მწარე ღვინოა“ (ყველაზე მძიმე ნამუშევარი). ფილმს დოკუმენტური სტილი აქვს, რადგან ის სამომხმარებლო კლასის აღჭურვილობით გადაიღეს. მისი სამსაათიანი ხანგრძლივობა სავსეა უცნაური მოულოდნელობებით და ის მთლიანად ამოუცნობია დასაწყისიდან ბოლომდე. „დაკარგული ავტომაგისტრალი“ (Lost Highway) იყო ფილმების ტრილოგიის პირველი ნაწილი, რომელშიც ასევე შედიოდა „მულჰოლანდ დრაივი“ (Mulholland Drive) და „ინლენდ ემფაირი“, მაგრამ მას მაინც აქვს საკუთარი იდენტობა. ორი ცხოვრება ერთმანეთს კვეთს, როდესაც მუსიკოსს მკვლელობის მოჩვენება ასვენებს, ხოლო მექანიკოსს მაფიოზის გოგონასთან აქვს რომანი. შექმნილი გამორჩეული 90-იანი წლების სტილით, „დაკარგული ავტომაგისტრალი“ თავისი დროის ფილმია. მას აქვს ლინჩის ფილმის ყველა დამახასიათებელი ნიშანი, მათ შორის წინათგრძნობის შემცველი გამოსახულებები, ნამდვილად შემზარავი მომენტები და შოკისმომგვრელი ძალადობა, მაგრამ ის ნაწილებს ისე აურევს, რომ არასოდეს არაფერია ნათელი. ორმაგი იდენტობა რეჟისორის შემოქმედების ხშირი თემაა, მაგრამ „დაკარგული ავტომაგისტრალი“ ნამდვილად ის ადგილია, სადაც მან ამ თემის გაღრმავება დაიწყო. „დაკარგული ავტომაგისტრალით“ ლინჩმა თავისი „შეულამაზებელი“ ეპოქა დაიწყო. ძნელი დასაჯერებელია, მაგრამ „ადამიანი-სპილო“ (The Elephant Man) იყო დევიდ ლინჩის მიერ გადაღებული მხოლოდ მეორე სრულმეტრაჟიანი ფილმი. ის თავისუფლად გადმოგვცემს რეალური ისტორიული ფიგურის ცხოვრებას, მაგრამ ძირითადად ფოკუსირებულია მის ურთიერთობაზე დოქტორ ტრივსთან ლონდონის საავადმყოფოში. საერთო ჯამში ეფექტიანი ისტორია, „ადამიანი-სპილო“ თეატრალური დრამატურგიის ელემენტებს იყენებს თავისი მასშტაბური მელოდრამით. ის შეიძლებოდა ყოფილიყო ბანალური ნამუშევარი, მაგრამ ლინჩის შტრიხები მას ბევრად უფრო ამაღლებს. მისი შავ-თეთრი ფოტოგრაფია ხაზს უსვამს ვიქტორიანული ეპოქის ლონდონის სიმძიმეს, და მასში არის მექანიზმების მოტივი, რომელიც ინდუსტრიულ ეპოქაზე მიანიშნებს.