„მდუმარე გაშვება“: სამეცნიერო ფანტასტიკა, რომელიც წინ უსწრებდა თავის დროს და დღესაც აქტუალურია

1979 წელს CBS-მა ტელეეთერში გაუშვა სპეციალური გადაცემა „საშინელებათა შოუ“ (The Horror Show), რომელმაც ჩემი ცხოვრება სამუდამოდ შეცვალა. ჟურნალ Time-ის კინოკრიტიკოსის, რიჩარდ შიკელის მიერ დაწერილი და გადაღებული, ენტონი პერკინსის წამყვანობით, ეს იყო ჟანრის შესანიშნავი სახელმძღვანელო, რომელიც მალე ჩემს გატაცებად იქცა. მიუხედავად იმისა, რომ ამ გადაცემას გარდამტეხ ნაწარმოებად მივიჩნევ (ერთ-ერთი, რომელსაც ცნობისმოყვარე ახალგაზრდა კინომოყვარულებს ვურჩევდი), ასაკის მატებასთან ერთად მივხვდი, რომ შიკელი საშინელებათა ჟანრის განსაზღვრას საკმაოდ თავისუფლად მიუდგა. მაგალითად, რატომ გამოჰყო მან ფრანსუა ტრიუფოს რეი ბრედბერის სამეცნიერო ფანტასტიკის კლასიკის, „ფარენჰაიტ 451“-ის ადაპტაცია? და რაც ყველაზე გაუგებარია, როგორ მოხვდა დუგლას ტრამბულის კოსმოსური ტრაგედია „მდუმარე გაშვება“ (Silent Running) საშინელებათა კატეგორიაში? ორივე ფილმი დისტოპიურ მომავალში ვითარდება და, სამწუხაროდ, ტრიუფოს ნამუშევარი დღესდღეობით შესაძლოა საშინელებადაც კი ჩაითვალოს, რადგან როგორც ჩანს, ამერიკის შეერთებული შტატები სწორედ იმ ფაშისტურ დანიშნულების ადგილას მივიდა, რის შესახებაც ბრედბერი გვაფრთხილებდა. „მდუმარე გაშვება“ კი წმინდა, მელანქოლიური სამეცნიერო ფანტასტიკაა. მაიკლ ჩიმინოს, დერიკ უოშბერნისა და სტივენ ბოჩკოს მიერ დაწერილი და ვიზუალური ეფექტების პიონერისა და კინემატოგრაფიული გენიოსის, დუგლას ტრამბულის (რომლის გარეშეც სტენლი კუბრიკი ვერ განახორციელებდა „2001: კოსმოსურ ოდისეას“) მიერ გადაღებული „მდუმარე გაშვება“ ვითარდება მასიურ კოსმოსურ ხომალდ „ველი ფორჯზე“ (Valley Forge), რომელიც სატურნს უვლის გარს და აღჭურვილია ექვსი გეოდომით, რომლებიც სხვადასხვა ფლორასა და ფაუნას შეიცავს. ამ ხომალდის ოთხ ეკიპაჟის წევრს ევალება ამ მასიური სათბურების შენარჩუნება, სანამ დედამიწის მოსახლეობა ცდილობს პლანეტის განადგურებული გარემოს გამოსწორებას. „მდუმარე გაშვება“ პირველად ვნახე „საშინელებათა შოუში“ მისი კლიპის ნახვის შემდეგ და მან ერთდროულად აანთო ჩემი წარმოსახვა და დამწყვიტა გული. უკვე ნანახი მქონდა ისეთი ფილმები, როგორიცაა „ლოგანის გაქცევა“ (Logan's Run) და „მაიმუნების პლანეტის“ ყველა ფილმი, მაგრამ სწორედ ამ ფილმმა გადამაქცია სამეცნიერო ფანტასტიკის ფანატიკოსად. 1972 წელს გამოშვებული „მდუმარე გაშვება“ თავდაპირველად კრიტიკის ქარცეცხლში მოხვდა, როგორც გარემოს დაცვის პროპაგანდის შემცველი (თუმცა როჯერ ებერტმა მას ოთხი ვარსკვლავი მიანიჭა). მსოფლიო უკვე გაფრთხილებული იყო დაბინძურების საფრთხეების შესახებ რეიჩელ კარსონის 1962 წლის წიგნით „მდუმარე გაზაფხული“ (Silent Spring), და მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანების უმეტესობა სამართლიანად შეშფოთებული იყო ინსექტიციდების მიერ ჩვენი პლანეტისთვის შექმნილი საფრთხეებით, მათ არ მოსწონდათ, როდესაც ფილმები ქადაგებად იქცეოდა. ტრამბულის ფილმი მკაფიოდ მიმართავს მაყურებლის სინდისს, მაგრამ მისი პროტაგონისტი, ბოტანიკოსი ფრიმენ ლოუელი (ბრიუს დერნი), სულაც არ არის სიმპათიური. ფილმი იწყება იმით, რომ ლოუელი უვლის ფლორას და ხელით კვებავს საყვარელ პატარა ბოცვერს. ის ნაზი, თანამგრძნობი კაცის შთაბეჭდილებას ტოვებს. შემდეგ კი მისი სამი სხვა ეკიპაჟის წევრი (რონ რიფკინი, კლიფ პოტსი და ჯესი ვინტი) გეოდომში სწრაფი, კარტინგის მსგავსი მანქანებით შემოქანდებიან, პატარა ბიჭებივით ყვირიან და ყვავილების ნაკვეთს გადაუვლიან. ლოუელი გასაგებად ბრაზდება, მაგრამ უკვე აქაც იგრძნობა, რომ ის ნერვულ წონასწორობას კარგავს. ლოუელს ცოტა რამ აქვს საერთო თავის კოლეგებთან. ის ჰიპია, რომელიც გარემოს დაცვის მისიითაა შეპყრობილი, ხოლო ისინი, ძირითადად, მუშები არიან, რომლებსაც მხოლოდ სახლში დაბრუნება სურთ. ეს შესაძლებლობა მაშინ ჩნდება, როდესაც მათ აცნობებენ, რომ მისია უქმდება; მათ ევალებათ გეოდომების გადაყრა და განადგურება, ხოლო „ველი ფორჯის“ დედამიწაზე დაბრუნება კომერციული მიზნებისთვის. ისინი აღფრთოვანებულები არიან, ლოუელი კი განადგურებულია. მას არ შეუძლია დაუშვას მცენარეთა და ცხოველთა სიცოცხლის ამ უკანასკნელი ნარჩენების განადგურება და საჭიროების შემთხვევაში მზადაა მოკლას ეკიპაჟის სხვა წევრები, რათა გადაარჩინოს გეოდომები. ეს შეიძლება მძიმე სანახაობად მოეჩვენოს ექვსი წლის ბავშვს, მაგრამ „ველი ფორჯი“ ფუტურისტული დიზაინის საოცრებაა. ფილმის დასაწყისში არის შესანიშნავი კადრი, სადაც ლოუელი თავისი ოთახის ფანჯრიდან კოსმოსის უსაზღვროებას აკვირდება. შემდეგ ტრამბული კადრს ჭრის და უკან სწევს ფანჯრიდან, რითაც ავლენს ხომალდის მასიურ ზომას (რომელზეც American Airlines Space Freighter-ის ლოგოა გამოსახული). შემდეგ ის ხომალდის უზარმაზარ სიგრძეზე აკეთებს პანორამას, რომელსაც სამი დროიდი უვლის. ხომალდის დიზაინის დეტალურობა და ტექსტურა შთამბეჭდავია. ის გაცილებით რეალური და ხელშესახები იყო, ვიდრე „ვარსკვლავური ომების“ ნებისმიერი ელემენტი. მან აღმაფრთოვანა. აჰა, დროიდები. ისინი სცენის მომპარავები არიან (რომლებსაც ორმაგი ამპუტაციით მსახიობები განასახიერებენ) და ეხმარებიან ლოუელს გეოდომების განადგურებისგან გადარჩენაში. ლოუელის ფსიქიკური მდგომარეობის გაუარესებასთან ერთად, ის მათ ჰიუს, დიუის და ლუის უწოდებს და მეგობრებად ექცევა. ბავშვობაში ბევრად უფრო ვღელავდი დროიდებზე, ვიდრე ადამიან პერსონაჟებზე და დიდად ვდარდობდი მათ კეთილდღეობაზე. ისინი პროტო-R2-D2-ები არიან. გამოშვებიდან 54 წლის შემდეგ, „მდუმარე გაშვება“ მრავალჯერ მაქვს ნანახი და მიუხედავად იმისა, რომ არ ვიტყვი, რომ ლოუელი შემიყვარდა, ვუთანაგრძნობ მის აღშფოთებას. ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა არჩევანი გააკეთა გრძელვადიან გადარჩენაზე უარი თქვას მოკლევადიანი კორპორატიული მოგების სანაცვლოდ. ეს საზარელი სცენარი რეალურ დროში ვითარდება ახლაც, როდესაც ხარბი მილიარდერები აგრესიულად მისდევენ ხელოვნური ინტელექტის განვითარებას, რაც მოითხოვს მასიური, ეკოლოგიურად დამღუპველი მონაცემთა ცენტრების მშენებლობას. ჩვენ უკვე სწრაფად გაუარესებადი...