„ოდესღაც ჰარლემში“: უილიამ გრივზის უკვდავი მემკვიდრეობა და დროში მოგზაურობა ჰარლემის რენესანსში

არ მოელოდით, რომ რეჟისორ უილიამ გრივზს, 1968 წლის სპექტაკულარული მეტა-დოკუმენტური ფილმის „Symbiopsychotaxiplasm: Take One“-ის ავტორს, სანდენსის 2026 წლის ფესტივალზე წარმოდგენილი ერთ-ერთი საუკეთესო ფილმი ექნებოდა შექმნილი. ეს ნაწილობრივ განპირობებულია იმით, რომ ნოვატორი რეჟისორი — რომელიც დრამატული სპექტაკლების, კულისებს მიღმა რეპეტიციებისა და სპონტანური საპროდუქციო პრობლემების კადრებს სტივენ სოდერბერგის ექსპერიმენტულ ფავორიტად აქცევდა — 2014 წელს გარდაიცვალა. თუმცა, მისმა შვილმა, დევიდ გრივზმა, რომელიც მამის ასისტენტ-რედაქტორად და ოპერატორად მუშაობდა, მამამისის მიერ 50 წელზე მეტი ხნის წინ გადაღებული კადრები ერთმანეთს შეუკერა და ელექტრული მუხტი შესძინა. მამა-შვილის საბოლოო ნამუშევარი საარქივო ჯადოსნობის განსაცვიფრებელი ქმნილებაა: „ოდესღაც ჰარლემში“ პასუხობს გავრცელებულ აზრობრივ ექსპერიმენტს — „ვის მოიწვევდით თქვენს იდეალურ სადილზე, ცოცხალს თუ გარდაცვლილს?“ — იშვიათი რეალობით: გრივზმა რეალურად შეძლო თავისი იდეალური წვეულების გამართვა, და ეს არის საუკუნის დღესასწაული. დიუკ ელინგტონის თაუნჰაუსში, 1972 წლის ერთ კვირა დღეს, გრივზის მიერ გადაღებულმა წვეულებამ — სამი კამერით, რომელთაგან ერთს დევიდი მართავდა და 16 მმ ფირზე იღებდა — ჰარლემის რენესანსის რამდენიმე ათეული შავკანიანი ლეგენდა შეკრიბა და მათ ინდივიდუალურ ინტერვიუებში, მცირე საუბრებში და გადატვირთული სახლის გაყოფილი ეკრანის ქაოსში გადაუღო. გრივზმა და სამონტაჟო ჯგუფმა ოთხსაათიანი შეკრება 100 წუთამდე შეკვეცეს, ვრცელი მოვლენა დროის კაფსულად აქციეს, რომელიც ისტორიას ადამიანურობით აფერადებს. მაგრამ „ოდესღაც ჰარლემში“ არ არის მშრალი გაკვეთილი დავიწყებული ეპოქის შესახებ. ნებისმიერი წვეულების მსგავსად, აქაც არიან მოსაწყენი და პომპეზური ადამიანები, მორიდებულები და ყველაზე საინტერესო პიროვნებები, ვისაც ოდესმე შეხვედრიხართ. ის იწყება მომხიბვლელი თავისუფლებით, როდესაც სტუმრები მოდიან და ერთმანეთს ეჯახებიან, შემდეგ კი ფოკუსში ექცევა, როცა ხვდები, რომ ფორტეპიანოზე დამკვრელი მოხუცი ფოტოგრაფი ჯეიმს ვან დერ ზიეა, რომ პოეტური რეციტაციით გამოსული კი 96 წლის ლეი უიპერი, ამერიკის ზანგი მსახიობთა გილდიის (Negro Actors Guild Of America) დამფუძნებელი. პირადი და პროფესიული კამარადობა ავსებს შეკრების თბილ დარბაზებსა და მყუდრო სივრცეს, საუბრები მიდის კონკრეტული მოძრაობის აღტაცებულ გააზრებამდე — და საბოლოოდ ფართოვდება უსასრულო მოძრაობების გარშემო, რომლებიც ჩვენს მუდმივად ცვალებად კულტურას ქმნიან. ფილმის მთავარი გზავნილი, განსაკუთრებით მძაფრი იმის გათვალისწინებით, რომ იგი სიკვდილის შემდგომ „ბოლო საზეიმო გამოსამშვიდობებლად“ არის შეფუთული, ეხება იმას, თუ რამდენად ადვილია თამაშის წესების შემცვლელებისა და სტატუს-კვოს დამრღვევების დავიწყება, მათი მიღწევების მომავალი თაობებისთვის თავისთავად ცხადად მიღება. ვინც ვერ იხსენებს წარსულს, არ არის აუცილებლად განწირული მისი გამეორებისთვის, მაგრამ წახალისებულია ზედმეტად მარტივად იფიქროს, რომ ისინი რაღაცნაირად უპირატესნი არიან ზედმეტი აზრებით და უგუნურად სარგებლობენ მძიმედ მოპოვებული პროგრესით. წინამორბედების დავიწყება, მათზე არაადამიანური, სახელმძღვანელო ვერსიების წარმოდგენა, ან თავიდანვე მათი არცოდნა — ეს არის გავრცელებული პრობლემები, რომლებიც გამოწვეულია იმით, თუ როგორ ვასწავლით ახალგაზრდებს და რამდენად მიდრეკილნი ვართ თვითგანდიდებისკენ. ეს საკითხები განსაკუთრებით აქტუალური იყო გადაღების დროს, 60-იან და 70-იან წლებში, როდესაც რადიკალების ახალი ტალღა ცდილობდა წარსულთან კავშირის გაწყვეტას. ისინი ასევე შეუძლებელია „ოდესღაც ჰარლემში“-ის მსგავსი ფილმის ყურების შემდეგ, სადაც პიონერები არ არიან გვერდზე ამოტვიფრული სახელები ან კედელზე ჩამოკიდებული დაფები, არამედ უსასრულოდ მოკამათე, მთვრალი, სასაცილო, ტკბილად ამაყი, ღრმად მჭერმეტყველი წევრები ცნობილი სოციალური წრისა. ისინი არ მონაწილეობენ ჰარლემის რენესანსის შესახებ დადგმულ ან პომპეზურ ზეპირ ისტორიაში; უბრალოდ, ხდება ისე, რომ მათ ორგანულ ინტერაქციებიდან ჩნდება უფრო დიდი ისტორია, ვიდრე აქამდე დაწერილა. როგორც „ნიუ იორკერის“ რიჩარდ ბროდიმ აღნიშნა, ეს ნაწილობრივ განპირობებულია იმით, რომ დამსწრეები — მიუხედავად იმისა, რომ ისინი მეგობრების, ნაცნობების და მოქიშპეების ჯგუფია, რომლებიც სვამენ — ასევე აცნობიერებენ, თუ რამდენად იშვიათი და ხელსაყრელია ეს შემთხვევა. გეუფლება შეგრძნება, რომ ეს ხანდაზმული ადამიანები კვლავაც გაცვლიდნენ ხუმრობებს, იმღერებდნენ სიმღერებს და ეპიკურ ამბებს მოყვებოდნენ რენესანსის გამაცოცხლებელი, სრულიად შავკანიანი ბროდვეის ჰიტის „Shuffle Along“-ის შექმნაზე ნებისმიერ შეკრებაზე ან ოჯახურ დღესასწაულზე, მაგრამ მათი მსმენელების რეაქციებში პატივისცემა იგრძნობა. მათ ღრმად სწამთ შემოქმედების, ლიტერატურისა და ხელოვნების, და ეს საერთო იდეოლოგია აჟღერებს ღონისძიების ატმოსფეროს. ეს ატმოსფერო, რამდენადაც ის ცოცხლების ეგოთი და გრძნობებითაა სავსე, ასევე მიცვალებულთა აჩრდილებითაა შეპყრობილი. ეს არის მოხუცი კაცებისა და ქალების წვეულება, ადამიანების, რომელთა აღმავლობის პერიოდი 50 წლის წინ იყო. ლენგსტონ ჰიუზის, ქუნთი ქალენის, ზორა ნილ ჰერსტონისა და პოლ ლორენს დანბარის აჩრდილები ფილმში ისე ნათლად ცოცხლობენ, რადგან ისინი კვლავაც ცოცხლები არიან რენესანსის შესახებ მომყოლთა გონებაში. გამოძახებულია წარსულის ადამიანები და ადგილები, რადგან 1972 წლის წვეულება — 2026 წლის ფილმად ქცეული — დროში კიდევ ერთხელ მოგზაურობს, სხვა ნიუ-იორკში, 1920-იანი წლების შავკანიანი ხელოვნების ბუმის ზღვარზე. ჩვენ, იღბლიან შემოჭრილებს, უბრალოდ პორტალში მათთან ერთად გვწოვს, ხოლო „კედელზე ბუზის“ გადაღების სტილი და საარქივო დამატებები მხოლოდ აძლიერებს ჩაძირვის შეგრძნებას. მეორე მხარეს კი არის...