უცხოპლანეტელებთან კონტაქტის სხვა მხარე: რატომ რჩება „კუატერმასი“ კვლავ შემაშფოთებლად?

სტივენ სპილბერგის „მესამე სახის ახლო კონტაქტები“ (Close Encounters of the Third Kind) რწმენის ისეთ ფორმას ითხოვს, რომელიც მოგვიანებით სამეცნიერო ფანტასტიკამ უყოყმანოდ მიიღო. მას სურს, გჯეროდეს, რომ ცაში მოციმციმე შუქები გულუხვი მიზნის მატარებელია, და რომ მაშინაც კი, როდესაც ადამიანები ოჯახებს ტოვებენ, ან ავტომაგისტრალებიდან უმისამართოდ გადაუხვევენ, ეს ყველაფერი იმგვარი გამოცხადების სამსახურშია, რომელიც მიყენებულ ზიანს გაამართლებს. ეს ინსტინქტი კვლავ იჩენს თავს ფილმ „ჩამოსვლაში“ (Arrival), სადაც კომუნიკაცია დანაკარგსა და მოთმინებასთანაა დაკავშირებული, ასევე „საიდუმლო მასალების“ (The X-Files) ზოგიერთ ეპიზოდში, როდესაც მალდერი (დევიდ დუხოვნი) აგრძელებს რწმენას, მაშინაც კი, როცა ყველა დანარჩენი სკეპტიკურად უყურებს მას. ამ ისტორიებში კონტაქტი საფრთხედ კი არა, უფრო კეთილგანწყობილ ჟესტად განიხილება. „კუატერმასს“ მსგავსი დამამშვიდებელი ნარატივი არ აინტერესებს. თავიდანვე, კონტაქტი არ არის გამოძახება ან გასაშიფრი საიდუმლო, არამედ პრობლემა, რომელიც უკვე გასცდა კონტროლს. ეს უფრო ახლოსაა „ანდრომედას შტამთან“ (The Andromeda Strain), ვიდრე „ახლო კონტაქტებთან“, და მას საერთო აქვს ისეთ სატელევიზიო ნაწარმოებებთან, როგორიცაა შონ ქესიდის „შემოსევა“ (Invasion), სადაც სისტემები გაფრთხილების გარეშე იშლება. რაც არ უნდა დაბრუნდეს კოსმოსიდან, ის არ არის უფრო ბრძენი ან ევოლუციონირებული, უბრალოდ „არასწორია“ იმგვარად, რომ მისი გამოსწორება შეუძლებელია. „კუატერმასი“ თავს არიდებს აღფრთოვანებას, მაგრამ ჩაფლულია შემოწმების სიებში და შიშში. „კუატერმასი“ ბრიტანულ ტელევიზიაში 1953 წელს დაიწყო, როდესაც ნაიჯელ ნილის „კუატერმასის ექსპერიმენტი“ (The Quatermass Experiment) პირდაპირ ეთერში გავიდა BBC-ზე და მაშინვე წარმოაჩინა კოსმოსური მოგზაურობა, როგორც რაღაც, რაც შეიძლება ბევრად უფრო სწრაფად არასწორად წასულიყო, ვიდრე ვინმე აღიარებდა. „ჰამერ ფილმსმა“ (Hammer Films) ის რამდენიმე წლის შემდეგ „კუატერმასის ექსპერიმენტის“ (The Quatermass Xperiment) სახელით გადაიღო, შემდეგ კი პერსონაჟს დაუბრუნდა „კუატერმას 2-სა“ (Quatermass 2) და „კუატერმასი და ორმოში“ (Quatermass and the Pit), რითაც განაგრძო იდეა, რომ რაც არ უნდა დაბრუნდეს კოსმოსიდან, ის ისეთი პრობლემები მოაქვს, რომელთა გამკლავება არავის ძალუძს. ეს ისტორიები ყოველთვის შედეგებით იწყება: რაკეტა არასწორად ბრუნდება, ეკიპაჟის წევრები დაკარგულები არიან, და ერთი გადარჩენილი ცოცხალი გამოდის, თუმცა ესეც კი დროებითი მდგომარეობა აღმოჩნდება. აქედან მოყოლებული, აქცენტი ჯიუტად პრაქტიკულ საკითხებზე კეთდება. ვინ არის პასუხისმგებელი? ვინ ვერ განახორციელა ზედამხედველობა? ვინ ასუფთავებს იმას, რაც კოსმოსმა დატოვა? თქვენ შეიძლება ვერც კი წარმოიდგინოთ, რა დასასრული გელით... პროფესორი ბერნარდ კუატერმასი (ბრაიან დონლევი) არ მისდევს ერთიანობას ან კაცობრიობის ადგილის შესახებ პასუხებს სამყაროში. ის დროს მისდევს, რადგან მისი საქმეა გავრცელების შენელება, ექსპოზიციის შეზღუდვა და ინსტიტუტების საკუთარი ოპტიმიზმის გამო დაშლისგან დაცვა. აქ კარების გაღების ნაცვლად, კოსმოსური კვლევა ხვრელებს ტოვებს. ცაში შუქების სუფთა აბსტრაქციისგან განსხვავებით, „კუატერმასი“ კონტაქტის ფასს ადამიანის სხეულებში ათავსებს. ინფექცია, მუტაცია, შეწოვა. ხორცი მტკიცებულება ხდება იმისა, რომ რაღაც ძალიან არასწორად წავიდა, და დაწყების შემდეგ მისი შექცევა შეუძლებელია. შიში უცხოპლანეტელის განზრახვისგან კი არ მოდის, არამედ იმის ყურებიდან, თუ როგორ წყვეტს ადამიანის სხეული თანდათან საკუთარ თავს ჰგავდეს – და ეს შეუქცევადია. კამერა საკმარისად დიდხანს რჩება უკან, რათა შიში დამკვიდრდეს და ადამიანი საკუთარი თავისგან შორს გაცურდეს. დამკვირვებლები ეჭიდებიან პროცედურებს, პროფესიონალიზმს და იმ იმედს, რომ კლინიკური მიდგომა შესაძლოა მაინც საკმარისი იყოს. „კუატერმასი“ არასოდეს ასუსტებს ამ პროცესს, და სწორედ აქ შორდება ის სამეცნიერო ფანტასტიკის უფრო იმედის მომცემ განშტოებებს. არ არსებობს მინიშნება, რომ კაცობრიობა მოხდენილად მოერგება ახალ პირობებს. კონტაქტი არ აფართოებს ცნობიერებას, არამედ კოროზიას უქმნის მას. „კუატერმასის“ ერთ-ერთი ყველაზე მახვილი ინსტინქტია ინსტიტუტებისადმი უნდობლობა, ისე რომ მათ მულტფილმის ბოროტმოქმედებად არ აქცევს. მთავრობის ოფიციალური პირები ბოროტები არ არიან, მეცნიერები კი უყურადღებოდ არ მოქმედებენ. ისინი აწონილ გადაწყვეტილებებს იღებენ, პროცედურებს მიჰყვებიან და მაინც მძიმე პრობლემებში აღმოჩნდებიან. დოკუმენტაცია, იურისდიქცია და ეგო ყველაფერს ანელებს ზუსტად ყველაზე შეუფერებელ მომენტებში. ფილმში „კუატერმასი და ორმო“ (Quatermass and the Pit, 1967), პოლკოვნიკი ბრინი (ჯულიან გლოვერი) უარს ამბობს დაიჯეროს, რომ ის, რაც მას მეორე მსოფლიო ომის დროინდელ გერმანულ ბომბად მიაჩნია, სინამდვილეში უცხოპლანეტელების ხომალდია. თავად კუატერმასი არ არის წარმოდგენილი, როგორც დამამშვიდებელი პერსონაჟი. ის დისკომფორტის დონემდე პირდაპირია, გულგრილია დამშვიდების მიმართ და მხოლოდ გამოცდილებით არის გამყარებული. ეს საშუალებას აძლევს მას, დაასახელოს საფრთხე, მაგრამ არა იმ სტრუქტურების მართვას, რომლებიც მარცხის აღიარებას კამათს ამჯობინებენ. შედეგი არის ერთგვარი პროცედურული შიში. თქვენ უყურებთ ადამიანებს, რომლებიც პასუხისმგებლობაზე კამათობენ, სანამ საათი გადის, და ფილმი არასოდეს თავს არ იჩენს, რომ სწორი გადაწყვეტილება დროულად მოვა მხოლოდ იმიტომ, რომ ვინმეს ეს ეკუთვნის. სადაც „ახლო კონტაქტები“ ტრანსცენდენციით მთავრდება, „კუატერმასი“ გამოფიტვით. პრობლემები მოგვარებულია, მაგრამ არაფერი ჩანს გამოსწორებული. მინიშნება ყოველთვის არის, რომ კიდევ ერთი გაშვება მოხდება, კიდევ ერთი შეცდომა მოჰყვება, და კაცობრიობა გააგრძელებს გაკვეთილების სწავლას, რომლებსაც არ ითვისებს. არ არის გამარჯვების წრე და არც ის შეგრძნება, რომ ცნობისმოყვარეობა გამართლდა. კუატერმასი ტოვებს სიტუაციას არა იმიტომ, რომ კმაყოფილია, არამედ იმიტომ, რომ კონტროლის მიღწევის შემდეგ სათქმელი აღარაფერი რჩება. აი, რატომ არის „კუატერმასი“ კვლავ შემაშფოთებელი. პირველი კონტაქტი იმდენად მომენტად კი არა, რამდენადაც შედეგად არის წარმოდგენილი. აუდიტორიის ესკალაციით შეშინების ნაცვლად, ის მინიშნებით აშინებს, და არასოდეს გვთავაზობს იმის რწმენის შვებას, რომ შემდეგი ჯერზე ყველაფერი სხვაგვარად იქნება.